شكوفه راستگو جهرمی، راهنمای کانون گفتوگو
در روزگاری که سرعت انتشار روایتها از سرعت بررسی آنها پیشی گرفته است، شاید یکی از مهمترین جلوههای آزادگی، نه در فریاد زدن باورهای خود، بلکه در مراقبت از حقیقتِ سخنی باشد که بر زبان میآوریم یا بازنشر میکنیم. در چنین فضایی، وفاداری به راستی، پیش از آنکه موضعی سیاسی یا اجتماعی باشد، نوعی منش اخلاقی و انضباط شناختی است.
جملهای که در نقلهای مشهور واقعه عاشورا به امام حسین(ع) منسوب است، میگوید: «اگر دین ندارید، دستکم آزاده باشید.» این سخن را میتوان امروز از منظری دیگر نیز فهمید: آزادگی تنها در ایستادگی در برابر ظلم معنا نمییابد؛ گاه در مقاومت در برابر وسوسه تحریف واقعیت، شتاب در داوری و بازگویی سخنی که از درستی آن مطمئن نیستیم نیز جلوه میکند.
شاید دستیابی به حقیقتِ کامل، برای انسان همواره ممکن نباشد. آنچه بیش از هر زمان به آن نیاز داریم، نه ادعای تملک حقیقت، بلکه مراقبت از آن است؛ مراقبت از دقت و صحت آنچه میگوییم، مینویسیم و بازنشر میدهیم. آزادگی، در این معنا، با فروتنی معرفتی آغاز میشود؛ با پذیرش این واقعیت که ممکن است دانستههای ما ناقص یا حتی نادرست باشند.
یکی از مهارتهای بنیادین برای چنین آزادگیای، توانایی تفکیک «مشاهده» از «ارزیابی» است. ما اغلب آنچه را میبینیم، بیدرنگ با تفسیرها، داوریها و پیشفرضهای خود درمیآمیزیم و سپس همان تفسیر را به جای واقعیت بازگو میکنیم. از همین رو، این سخن منسوب به کریشنامورتی همچنان تأملبرانگیز است که «مشاهدهٔ بدون ارزیابی، از والاترین جلوههای هوش انسانی است.» فارغ از موافقت یا مخالفت با دیدگاه او، این نکته یادآور میشود که فاصله گذاشتن میان واقعیت و برداشت شخصی، شرط گفتوگوی سالم و داوری منصفانه است.
دانیل کانمن، روانشناس و برنده جایزه نوبل اقتصاد، در کتاب تفکر، سریع و کند نشان میدهد که ذهن انسان بیش از آنکه همواره در جستوجوی حقیقت باشد، به دنبال ساختن روایتی منسجم از اطلاعات موجود است. از همین رو، هنگامی که خبری با باورهای پیشین ما سازگار باشد، معمولاً آن را آسانتر میپذیریم و کمتر در پی آزمودن درستی آن برمیآییم. این گرایش که در روانشناسی شناختی با عنوان «سوگیری تأییدی» شناخته میشود، یادآور آن است که آزادگی تنها یک فضیلت اخلاقی نیست؛ بلکه نوعی انضباط ذهنی برای مقاومت در برابر داوریهای شتابزده و روایتهای خوشایند است.
ممکن است با عقیده، رفتار یا عملکرد فرد یا جریانی مخالف باشیم و بخواهیم آن را نقد کنیم. نقد، شرط بالندگی جامعه است؛ اما نقد زمانی ارزشمند است که بر واقعیتهای قابلاتکا استوار باشد، نه بر شایعه، بزرگنمایی یا نسبت دادن سخنی که از درستی آن اطمینان نداریم. حقیقت در عرصه عمومی، بیش از آنکه به معنای تفسیر شخصی باشد، به معنای واقعیتی است که بتوان آن را بررسی، نقد و بازبینی کرد.
قرآن کریم نیز بر همین معیار تأکید میکند. در آیه ۱۳۵ سوره نساء میخوانیم:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ»
ای اهل ایمان، نگهدار عدالت باشید و برای خدا گواهی دهید هر چند بر ضرر خود یا پدر و مادر و خویشانتان باشد.
این آیات نشان میدهند که عدالت، تنها در داوری یا رفتار خلاصه نمیشود؛ بلکه گفتار نیز باید از معیار عدالت پیروی کند. وابستگیهای عاطفی، منافع شخصی یا تعلقات گروهی، نباید معیار نقل واقعیت شوند.
وفاداری به راستی، گاهی در سادهترین جملهها آشکار میشود: اینکه اگر نمیدانیم، با آرامش بگوییم «نمیدانم»؛ اگر اطمینان نداریم، سخنی را به عنوان واقعیت نقل نکنیم؛ و اگر بعدها دریافتیم که خطا کردهایم، شجاعت اصلاح و بازنگری داشته باشیم. چنین رفتاری فقط خدمتی به دیگران نیست؛ بلکه نوعی مراقبت از سلامت ذهن خود ما نیز هست. ذهنی که پیوسته میان واقعیت، گمان و تفسیر تمایز میگذارد، به تدریج قدرت تشخیص خود را حفظ میکند؛ اما ذهنی که به بازگویی بیتأمل روایتها عادت کند، آرامآرام توان داوری مستقل را از دست میدهد.
شاید بتوان این نگرش را با تمرینی ساده آغاز کرد: «چهل روز صداقت در نقل». برای چهل روز، هیچ خبری، نقل قولی یا ادعایی را که از درستی آن اطمینان نداریم، بازگو نکنیم؛ حتی اگر با باورهای ما سازگار باشد یا احساساتمان آن را تأیید کند. این تمرین، بیش از آنکه صرفاً توصیهای اخلاقی باشد، تمرینی برای پرورش انضباط ذهن، فروتنی معرفتی و مسئولیتپذیری در عرصه عمومی است.
اگر آزادگی را صرفاً در مقاومت در برابر فشارهای بیرونی خلاصه کنیم، تنها بخشی از معنای آن را دیدهایم
آزادگی، پیش از هر چیز، توان مقاومت در برابر تمایل درونی ما به تحریف واقعیت به سود خود یا گروه خویش است. شاید در عصر انفجار اطلاعات، یکی از اصیلترین صورتهای آزادگی همین باشد: پاسداری از راستی، حتی آنگاه که حقیقت با خواستهها، هیجانها یا تعلقات ما همسو نیست.